Tytuł artykułu:

Czy mogę zabronić AI korzystania z treści mojej strony?

Kobieca dłoń z czerwonymi paznokciami trzyma łyżkę z fragmentami zdjęć i stron nad laptopem – ilustracja wykorzystywania treści do trenowania AI.

Twoje zdjęcia, opisy produktów i artykuły mogą trafić do zbiorów wykorzystywanych do trenowania sztucznej inteligencji. Jeżeli przysługują Ci do nich odpowiednie prawa, możesz zastrzec takie wykorzystanie. Znaczenie ma jednak nie tylko treść zakazu, lecz również sposób jego udostępnienia.

Polskie i unijne przepisy przewidują możliwość automatycznej analizy chronionych materiałów bez odrębnej zgody uprawnionego. Jednocześnie pozwalają mu, w określonym zakresie, wyłączyć ten wyjątek. W przypadku treści publicznie dostępnych online samo zdanie umieszczone w stopce strony może nie spełniać ustawowych wymagań.

Co AI może robić z treściami strony

Modele generatywnej sztucznej inteligencji powstają z wykorzystaniem dużych zbiorów tekstów, zdjęć i innych materiałów. Ich pozyskiwanie i analiza mogą obejmować eksplorację tekstów i danych, określaną skrótem TDM. Chodzi o automatyczną analizę treści, która służy uzyskiwaniu informacji, na przykład o wzorcach i zależnościach.

Nie każde korzystanie ze strony przez narzędzie AI oznacza jednak trenowanie modelu. Czym innym jest gromadzenie materiałów do treningu, a czym innym pobranie aktualnej informacji, aby odpowiedzieć na pytanie użytkownika. Osobnej oceny wymaga też odtworzenie fragmentu artykułu w odpowiedzi. Nie należy zakładać, że jedno zastrzeżenie rozstrzyga o wszystkich tych czynnościach.

Publiczna strona nie oznacza dowolnego wykorzystania

Samo udostępnienie artykułu lub zdjęcia w internecie nie pozbawia go ochrony. Nie oznacza też jednak, że każde zwielokrotnienie wymaga odrębnej zgody. Przepisy przewidują przypadki dozwolonego użytku, w tym dotyczące eksploracji tekstów i danych.

Art. 26³ ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych pozwala zwielokrotniać rozpowszechnione utwory w celu takiej eksploracji, chyba że uprawniony zastrzegł inaczej. Na poziomie unijnym podstawę stanowi art. 4 dyrektywy 2019/790, odnoszący się do utworów i innych przedmiotów ochrony, do których uzyskano zgodny z prawem dostęp.

Zastrzeżenie, często nazywane opt-outem, wyłącza możliwość powołania się na ten wyjątek w objętym nim zakresie. Jeżeli korzystanie wymaga zezwolenia i nie ma innej podstawy prawnej, podmiot zainteresowany wykorzystaniem materiałów powinien je uzyskać.

Nie oznacza to, że brak zastrzeżenia jest zgodą na dowolne wykorzystanie zawartości strony. Wyjątek dotyczy określonych czynności i celu. Nie daje sam przez się prawa do opublikowania cudzych fotografii we własnym katalogu ani skopiowania artykułu do konkurencyjnego serwisu. Dozwolona eksploracja i późniejsze rozpowszechnianie materiałów to odrębne kwestie.

Czy wystarczy dopisek w stopce

Polskie przepisy wymagają, aby zastrzeżenie było wyraźne i dostosowane do sposobu udostępnienia utworu. Dla treści publicznie dostępnych online art. 26³ ust. 2 przewiduje format przeznaczony do odczytu maszynowego wraz z metadanymi.

Dlatego zwykłego zdania „nie zgadzamy się na wykorzystywanie treści przez AI” nie należy traktować jako rozwiązania, które samo załatwia sprawę. Informacja zrozumiała dla czytelnika powinna mieć odpowiednik pozwalający odczytać zastrzeżenie przez systemy automatycznie pobierające materiały.

EUIPO opisuje rozwiązania związane ze stroną internetową, z konkretnym plikiem oraz z utworem identyfikowanym w odpowiednim rejestrze. Nie są one jedną uniwersalną blokadą. Wybór i wdrożenie powinny odpowiadać temu, gdzie publikujesz materiały i jak są one udostępniane.

Przykładowo, właściciel sklepu może chcieć pozostawić zdjęcia dostępne dla kupujących i wyszukiwarek, a jednocześnie zastrzec ich wykorzystywanie do eksploracji na potrzeby trenowania modeli. Tak określony zakres powinien wynikać zarówno z treści zastrzeżenia, jak i z informacji odczytywanej automatycznie. Ogólny komunikat o prawach autorskich nie wyjaśnia jeszcze, jaki rodzaj wykorzystania został wyłączony.

Metadane to informacje towarzyszące treści, które opisują ją lub warunki korzystania z niej. Nie muszą być widoczne na ekranie. Mogą być związane z plikiem zdjęciowym albo stroną, na której materiał jest udostępniany. Ich rolą jest umożliwienie systemowi odczytania zastrzeżenia i powiązania go z właściwą treścią.

Zastrzeżenie praw i blokada dostępu mają różne skutki

Zastrzeżenie praw określa, czy można skorzystać z ustawowego wyjątku. Zabezpieczenie techniczne może natomiast ograniczać sam dostęp do materiału. Są to różne mechanizmy. Informacja o zakazie nie musi fizycznie uniemożliwiać pobrania pliku.

Jednym z rozwiązań wykorzystywanych na stronach jest plik robots.txt. To zestaw instrukcji dla programów automatycznie odwiedzających stronę, nazywanych robotami. Programy takie mogą służyć wyszukiwarkom, ale także zbieraniu materiałów na inne potrzeby. W instrukcjach można wskazywać, do których części serwisu określone roboty nie powinny zaglądać.

Taki plik nie jest hasłem dostępu ani zabezpieczeniem, które uniemożliwia pobieranie treści. Nie gwarantuje też, że każdy robot zastosuje się do instrukcji. Ponadto samo ograniczenie odwiedzania strony nie zawsze jednoznacznie wyraża zastrzeżenie praw do konkretnego rodzaju eksploracji. Trzeba ocenić zakres instrukcji i ich powiązanie z chronionymi materiałami.

Nie warto również utożsamiać ochrony przed trenowaniem AI z blokowaniem wszystkich robotów. Tak szerokie ograniczenie może objąć programy odpowiadające za widoczność strony w wyszukiwarkach. Firma powinna świadomie określić, które zastosowania chce ograniczyć.

Jakie obowiązki mają dostawcy modeli AI

Art. 53 ust. 1 lit. c rozporządzenia (UE) 2024/1689, czyli AI Act, przewiduje obowiązek wprowadzenia przez dostawców modeli AI ogólnego przeznaczenia polityki zgodności z unijnym prawem autorskim. Ma ona w szczególności służyć rozpoznawaniu i respektowaniu zastrzeżeń dokonanych zgodnie z art. 4 ust. 3 dyrektywy 2019/790, także przy wykorzystaniu aktualnych rozwiązań technologicznych.

Nie jest to jednak przepis ustanawiający jedno uniwersalne oznaczenie „zakaz dla AI”. Komisja Europejska wyjaśnia, że uprawnieni mogą korzystać z różnych metod, jeżeli odpowiadają one wymaganiom dyrektywy. Kodeks praktyk dla dostawców modeli AI ogólnego przeznaczenia zawiera natomiast zobowiązania dotyczące odczytywania instrukcji dla robotów i innych odpowiednich zastrzeżeń maszynowych. Trzeba odróżniać obowiązek wynikający z rozporządzenia od zobowiązań podejmowanych przez sygnatariuszy kodeksu.

Z perspektywy właściciela treści oznacza to, że zastrzeżenie powinno nadawać się do rozpoznania przez system pobierający materiał. Samo przekonanie, że dostawca „powinien wiedzieć”, iż firma nie chce trenowania na jej zdjęciach, nie zastępuje właściwego wyrażenia tej woli.

Jakie są granice takiego zakazu

Zastrzeżenie nie tworzy praw autorskich do materiału, który nie spełnia warunków ochrony. Twórczy opis produktu czy indywidualne zdjęcie mogą być utworami. Sama cena, wymiar produktu lub prosta informacja o jego składzie nie stają się nimi tylko dlatego, że znalazły się na firmowej stronie. Odrębna ochrona może dotyczyć bazy danych.

Nie każde uprawnienie do publikacji pozwala też decydować o dalszych sposobach korzystania. Gdy zdjęcia lub teksty pochodzą od fotografa, agencji albo z banku materiałów, znaczenie ma zakres nabytych praw lub licencji. Własność strony internetowej nie jest równoznaczna z posiadaniem praw do całej jej zawartości.

Opt-out nie wyłącza również odrębnego wyjątku dotyczącego eksploracji na potrzeby badań naukowych, przewidzianego w art. 26² ustawy i art. 3 dyrektywy. Dotyczy on podmiotów oraz czynności spełniających ustawowe warunki, w szczególności określonych instytucji naukowych i instytucji dziedzictwa kulturowego. Nie wystarczy jednak, że dowolna firma nazwie trening swojego modelu badaniem naukowym.

Zastrzeżenie nie działa także jak polecenie usunięcia treści z modelu już wytrenowanego. Legalność wcześniejszego wykorzystania trzeba oceniać według okoliczności istniejących w chwili jego dokonania. Późniejsze zamieszczenie zakazu nie przesądza samo w sobie, że wcześniejsze działania były bezprawne.

Od czego zacząć na własnej stronie

Jeżeli chcesz ograniczyć korzystanie z materiałów do trenowania AI, w pierwszej kolejności ustal, do jakich treści przysługują Ci prawa i jaki rodzaj wykorzystania chcesz zastrzec. Inaczej wygląda sytuacja firmy, która samodzielnie tworzy artykuły i zdjęcia, a inaczej sklepu korzystającego z materiałów producentów lub zasobów dostępnych na licencji.

Treść zastrzeżenia i sposób jego wdrożenia powinny być ze sobą zgodne. Komunikat skierowany do użytkownika warto połączyć z informacją możliwą do automatycznego odczytania i przypisania do odpowiednich materiałów. To zagadnienie wymagające współpracy osoby zajmującej się prawami do treści oraz administratora strony.

Prawidłowe zastrzeżenie może wyłączyć możliwość korzystania z określonego wyjątku ustawowego. Nie zapewnia jednak, że treści nigdy nie zostaną pobrane, ani nie rozstrzyga automatycznie każdego sporu o AI. Pozwala natomiast wyraźnie określić, że dostępność materiałów dla klientów nie oznacza swobody ich wykorzystania do wskazanych celów.

Monika Witkowska

Monika Witkowska
adwokat, rzecznik patentowy
monika.witkowska@cwmip.pl