1. Wprowadzenie

Know-how stanowi jeden z kluczowych niematerialnych składników współczesnego przedsiębiorstwa. W dobie gospodarki opartej na wiedzy to właśnie zasoby niematerialne – a wśród nich know-how – przesądzają o zdolności konkurencyjnej podmiotu na rynku. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że to właściwe wykorzystanie aktywów niematerialnych stwarza przedsiębiorstwu podstawy do uzyskania przewagi konkurencyjnej.[1]

Niniejszy artykuł omawia istotę know-how jako składnika przedsiębiorstwa, jego miejsce w strukturze zasobów oraz dostępne instrumenty jego ochrony prawnej.

2. Pojęcie know-how i jego miejsce w przedsiębiorstwie

Know-how, określane również jako tajemnica przedsiębiorstwa, obejmuje całokształt informacji technicznych, technologicznych, handlowych, organizacyjnych i finansowych, które posiadają wartość gospodarczą i nie są powszechnie znane. Na pojęcie to składają się m.in.:

• wiedza techniczna dotycząca produkcji, składu lub budowy wyrobu
• metody zarządzania, organizacji pracy i prowadzenia działalności
• suma doświadczeń zawodowych pracowników (know-how kadrowy)
• dane dotyczące klientów, rynków zbytu i strategii handlowej
• procedury wewnętrzne, instrukcje i systemy jakości

W rozumieniu art. 55¹ Kodeksu cywilnego przedsiębiorstwo jest „zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych”. Know-how, jako zasób niematerialny, wpisuje się w ten katalog bezpośrednio – ustawa wymienia wśród składników przedsiębiorstwa m.in. tajemnice przedsiębiorstwa, co stanowi normatywną podstawę jego ochrony.

Warto podkreślić, że know-how jest ściśle powiązane z czynnikiem organizacyjnym przedsiębiorstwa. Jak wskazuje doktryna, to nie samo zagregowanie praw majątkowych, lecz oryginalny sposób funkcjonalnego zespolenia składników – w tym wiedzy i doświadczenia – stanowi o wartości przedsiębiorstwa i jego pozycji konkurencyjnej.

3. Cechy i rodzaje know-how

3.1. Cechy definiujące know-how

Aby informacja mogła być chroniona jako know-how, musi spełniać łącznie trzy podstawowe przesłanki. Pierwszą z nich jest poufność, rozumiana jako brak powszechnej znajomości lub łatwej dostępności danej informacji w zainteresowanym środowisku. Drugą przesłanką jest wartość handlowa – posiadanie informacji musi realnie przyczyniać się do uzyskania lub utrzymania przewagi konkurencyjnej na rynku. Trzecia przesłanka dotyczy zabezpieczenia: przedsiębiorca musi podjąć racjonalne i możliwe do zidentyfikowania kroki w celu zachowania poufności danej informacji. Brak któregokolwiek z tych elementów może pozbawić daną wiedzę ochrony prawnej.

3.2. Rodzaje know-how

W praktyce obrotu gospodarczego wyróżnia się kilka głównych kategorii know-how. Know-how techniczne obejmuje przepisy produkcyjne, składy, receptury oraz projekty techniczne, które decydują o jakości i specyfice oferowanych produktów. Know-how handlowe dotyczy baz klientów, strategii cenowych i metod sprzedaży, które pozwalają przedsiębiorstwu skutecznie funkcjonować na rynku. Know-how zarządcze z kolei obejmuje metody organizacji pracy, systemy motywacyjne i procedury decyzyjne budujące sprawność operacyjną firmy. Wreszcie know-how finansowe to modele wyceny, strategie finansowe i metody optymalizacji kosztowej, które wpływają na rentowność działalności. Wszystkie te kategorie łączy fakt, iż stanowią unikatową wartość dla konkretnego przedsiębiorstwa i nie są ogólnie dostępne dla konkurencji.

4. Prawne instrumenty ochrony know-how

4.1. Tajemnica przedsiębiorstwa w świetle ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji

Podstawowym instrumentem ochrony know-how w Polsce jest ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (UZNK). Artykuł 11 UZNK chroni nieujawnione do wiadomości publicznej informacje techniczne, technologiczne i organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą. Ochrona ta przejawia się przede wszystkim w zakazie ujawniania lub wykorzystywania cudzych informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa, a także zakazie pozyskiwania takich informacji w sposób sprzeczny z prawem lub dobrymi obyczajami. Istotne jest również to, że zakaz naruszania tajemnicy obowiązuje pracownika w czasie trwania stosunku pracy, a także przez trzy lata po jego ustaniu – o ile strony nie uzgodniły inaczej w umowie.

4.2. Ochrona umowna – klauzule poufności (NDA)

Praktycznym uzupełnieniem ochrony ustawowej są umowy o zachowaniu poufności, określane w obrocie międzynarodowym skrótem NDA (ang. Non-Disclosure Agreement). Dobrze skonstruowana umowa tego rodzaju powinna precyzyjnie określać zarówno zakres informacji objętych obowiązkiem poufności, jak i czas jego obowiązywania. Niezbędne jest również wskazanie wyjątków dopuszczających ujawnienie informacji – na przykład na żądanie uprawnionego organu publicznego – a także sankcji za naruszenie, w tym kar umownych naliczanych bez konieczności wykazywania wysokości szkody.

4.3. Prawo pracy – zakazy konkurencji

Dodatkową formę ochrony stanowią przepisy Kodeksu pracy, w szczególności art. 101¹–101² KP. Na ich podstawie pracodawca może zawrzeć z pracownikiem mającym dostęp do szczególnie istotnych informacji umowę o zakazie konkurencji, która może obowiązywać również po ustaniu zatrudnienia. Warunkiem skuteczności takiego zakazu w okresie po rozwiązaniu umowy o pracę jest wypłacanie pracownikowi stosownego odszkodowania, którego minimalną wysokość określa ustawa.

4.4. Ochrona poprzez prawo własności przemysłowej

Część know-how technicznego może być chroniona również poprzez zgłoszenie patentu lub wzoru użytkowego. Wybór tej ścieżki wymaga jednak rozważenia istotnego kompromisu: patent zapewnia silniejszą, lecz ograniczoną czasowo ochronę prawną, jednak jego udzielenie wymaga ujawnienia wynalazku opinii publicznej. Tajemnica przedsiębiorstwa zapewnia natomiast ochronę nieograniczoną w czasie, lecz jedynie pod warunkiem nieprzerwanego zachowania poufności. Decyzja o wyborze konkretnej formy ochrony powinna być każdorazowo podejmowana z uwzględnieniem charakteru chronionej wiedzy oraz długofalowej strategii przedsiębiorstwa.

4.5. Zabezpieczenia organizacyjne i techniczne

Skuteczna ochrona know-how nie może opierać się wyłącznie na instrumentach prawnych – wymaga również wdrożenia kompleksowych środków organizacyjnych i technicznych. Należy do nich przede wszystkim klasyfikacja informacji oraz ścisła kontrola dostępu do danych poufnych, a także szyfrowanie i wielopoziomowe zabezpieczenia informatyczne systemów IT. Istotną rolę odgrywają również procedury bezpieczeństwa, w tym polityki BYOD (ang. Bring Your Own Device, czyli korzystanie przez pracowników z prywatnych urządzeń elektronicznych – laptopów, telefonów czy tabletów – do celów służbowych), które przy braku odpowiedniej regulacji mogą stanowić poważne ryzyko wycieku informacji. Uzupełnieniem tych środków powinny być cykliczne szkolenia pracowników z zakresu ochrony informacji, a także regularne audyty i monitorowanie przepływów danych wewnątrz organizacji.

5. Naruszenie know-how i dostępne środki ochrony

W przypadku naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa poszkodowany przedsiębiorca dysponuje szeregiem środków ochrony przewidzianych w UZNK. Może on żądać zaniechania działań stanowiących czyn nieuczciwej konkurencji, a także usunięcia ich skutków. Przysługuje mu ponadto roszczenie odszkodowawcze na zasadach ogólnych lub alternatywnie żądanie naprawienia szkody przez zapłatę określonej sumy pieniężnej, jak również roszczenie o wydanie bezpodstawnie uzyskanych korzyści. W szczególnych przypadkach sąd może zobowiązać naruszyciela do złożenia publicznego oświadczenia odpowiedniej treści i formy. Poza odpowiedzialnością cywilną, ustawa przewiduje również odpowiedzialność karną – art. 23 UZNK zagraża sprawcy naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa grzywną, karą ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do dwóch lat.

6. Podsumowanie

Know-how stanowi wartościowy, lecz specyficzny składnik niematerialny przedsiębiorstwa. W odróżnieniu od praw własności przemysłowej, jego ochrona nie wynika z rejestracji, lecz z faktycznego zachowania poufności i wdrożenia odpowiednich zabezpieczeń. Przedsiębiorca dążący do skutecznej ochrony know-how powinien stosować wielowarstwową strategię łączącą instrumenty prawne (tajemnica przedsiębiorstwa, NDA, zakazy konkurencji), organizacyjne i techniczne.

Warto pamiętać, że to właśnie oryginalny sposób funkcjonalnego zespolenia zasobów – wyrażony m.in. w know-how przedsiębiorstwa – decyduje o jego rzeczywistej wartości rynkowej i zdolności do generowania przewagi konkurencyjnej.

[1] A. Sokołowska, Wiedza jako strategiczny zasób przedsiębiorstwa, s. 138–139

Beata Muczkowska
rzecznik patentowy
beata.muczkowska@cwmip.pl